"Merhametten Doğan Maraz"
Dolandırıcılık çoğu zaman rakamlar üzerinden konuşulur. Kaybolan para, boşaltılan hesaplar, mağduriyet tutanakları… Oysa dolandırıcılığı yalnızca maddi zararla sınırlamak, meselenin asıl ağırlığını ıskalamaktır. Çünkü dolandırıcılık, insanın güvenini hedef alır; para ise çoğu zaman bu ihlalin sadece görünen yüzüdür. Bir toplumun ne kadar dolandırıldığını anlamak için bankalara değil, insanların birbirine bakma biçimini gözlemlemek gerekir.
Bugün dolandırıcılık denildiğinde akla ilk olarak dijital yöntemler geliyor. Sahte siteler, kopyalanmış sosyal medya hesapları, uydurma gerekçelerle atılan “acil” mesajlar… Teknoloji ilerledikçe kullanılan dil inceliyor, yalan daha inandırıcı hâle geliyor. Artık kaba kandırmacaların yerini, güven inşa ediyormuş gibi yapan profesyonel manipülasyonlar alıyor. Dolandırıcılık, zekâ değil; insana dair zaafları doğru okuma becerisiyle yürüyor.
Ancak dolandırmanın en yıkıcı biçimi her zaman para üzerinden yapılmaz. Yalan söyleyerek sömürmek, çoğu zaman maddi kayıptan çok daha derin yaralar açar. Umut tacirliği yapmak, duyguları istismar etmek, sahte sözlerle zaman çalmak da dolandırıcılıktır. Bir insana olmayacak vaatler sunup onu yıllarca oyalamak, gerçeği bilerek gizlemek, güven ilişkisini kendi çıkarına zincirlemek… Bunların hiçbiri faturada görünmez ama hepsi ağır bir sömürüdür. Çünkü yalanla yapılan dolandırıcılık, sadece cüzdanı değil, insanın hayata tutunma gücünü hedef alır.
Dolandırıcılığın kökü, insanın zaaflarında büyür. Kolay çözüm arayışı, korku, çaresizlik, yalnızlık… Bir emeklinin birikimini mucizevi kazanç vaatlerine kaptırmasıyla, bir gencin içi boş sözlerle aylarca oyalanması aynı yere çıkan umut istismarıdır. Dolandırıcılar paradan önce psikolojiyle çalışır; acele ettirir, korkutur ya da hayal kurdurur. Ardından geriye sadece tatlı bir yalan ve ağır bir pişmanlık kalır.
Dolandırıcılığın sık karşılaşılan ama çoğu zaman hafife alınan bir biçimi de borç alıp kaçmaktır. Telefonlara çıkmamak, ortadan kaybolmak, suskunluğu kalkan gibi kullanmak… Bunlar kanunen her zaman suç sayılmayabilir; fakat ahlaken tartışmasız biçimde bir dolandırıcılıktır. Oysa borcunu ödeyemeyecek durumda olan biri için en temel erdem, kaçmak değil, konuşmaktır. İzin istemek, durumu anlatmak, süre talep etmek… Bunlar zayıflık değil, karakterdir. İnsan borcunu ödeyemeyebilir ama güveni tüketmemeyi tercih edebilir.
Asıl tehlike ise tüm bu davranışların zamanla sıradanlaşmasıdır. “Herkes yapıyor”, “başka çare yok”, “veren düşünsün” gibi cümleler, dolandırıcılığı meşrulaştıran sessiz kabuller hâline gelir. Böyle bir zeminde kandırmak maharet, kandırılmak aptallık sayılmaya başlar. Toplum, vicdanı değil kurnazlığı ödüllendirdiği anda güven çözülür; ilişkiler şüpheye, dayanışma hesap kitaplara dönüşür.
Elbette dolandırıcılığın bir de organize ve kurumsal yüzü vardır. Sahte çağrı merkezleri, zincirleme aldatma sistemleri, yasal gibi görünen ama özü itibarıyla sömürüye dayanan yapılar. Denetimin zayıfladığı, hukukun yavaşladığı her alan bu tür yapılar için verimli bir zemindir. Burada dolandırıcılık artık bireysel bir ahlaksızlık değil, sistemli bir güven talanına dönüşür.
Çözüm yalnızca cezalarda aranacak bir mesele değildir. Asıl ihtiyaç duyulan şey, güven kavramını yeniden tanımlamaktır. Sözünde durmayı bir erdem, yalanı “idare eder” bir araç olmaktan çıkarmayı başarmadıkça hiçbir yasa yeterli olmaz. Eğitimden aile ilişkilerine, medyadan günlük dile kadar dürüstlüğü bir değer olmaktan öte, bir sorumluluk hâline getirmek zorundayız.
Dolandırıcılık, sadece parayı değil; zamanı, umudu ve inancı çalar. Bu yüzden en ağır dolandırıcılık, yalan söyleyerek sömürmektir. Çünkü para bir gün telafi edilebilir; ama bile isteye kandırılmış bir güven, çoğu zaman bir daha yerine gelmez.
